1185-1191 ΙΣΑΑΚΙΟΣ ΚΟΜΝΗΝΟΣ ΚΑΙ Η Γ΄ ΣΤΑΥΡΟΦΟΡΙΑ

Ο Ισαάκιος ήταν σημαντικό μέλος της οικογένειας των Κομνηνών και αξιωματούχος της αυτοκρατορίας διοικητής στην Ταρσό της Κιλικίας από το 1175. Έμεινε αιχμάλωτος του Βοημούνδου Γ΄ της Αντιόχειας για πολλά χρόνια αφού σε μια αποτυχημένη επίθεση των Βυζαντινών συλλήφθηκε. Με την διαταγή του Αυτοκράτορα Ανδρόνικου Κομνηνού συγκεντρώθηκε από την Κύπρο το μισό ποσό των λύτρων και ο Βοημούνδος Γ΄ ελευθερώνει τον Ισαάκιο με την υπόσχεση ότι αυτός θα τον εξοφλήσει άμεσα μετά την απελευθέρωση του με λεφτά που θα έβρισκε από την Κύπρο. Ο Ισαάκιος έρχεται λοιπόν στην Κύπρο το 1185 με μικρή δύναμη Αρμενίων μισθοφόρων και επιδεικνύοντας πλαστά έγγραφα αυτοκρατορικής εντολής αναλαμβάνει την διοίκηση της Κύπρου. Εφαρμόζοντας στην αρχή πολιτική εναντίον των μεγάλων γαιοκτημόνων, αριστοκρατών και ευγενών στην Κύπρο κέρδισε την στήριξη των μαζών. Όμως, ο στόλος από 70 πλοία και στρατό που έστειλε ο αυτοκράτορας Ισαάκιος Άγγελος (1185-1195) φθάνουν στην Κύπρο το 1186 και αναγκάζουν με τις νίκες τους τον σφετεριστή της Κύπρου να οχυρωθεί στο Κάστρο της πόλης των Κιτιέων. Την πληροφορία αυτή βρίσκουμε στο «Σύνταγμα Βυζαντινών Πηγών Κυπριακής Ιστορίας» της Β. Νεραντζη-Βαρμάζη και συγκεκριμένα στο κείμενο του Θεοδοσίου Γουδέλη «Εγκώμιον εις τον Όσιον Χριστόδουλον». Το κείμενο αναφέρεται και στην βοήθεια που είχε ο Ισαάκιος από τον παραδοσιακό εχθρό των Βυζαντινών, Νορμανδό Βασιλιά Γουλιέλμο Β΄ της Σικελίας και τον στόλο του με αρχηγό τον Μεγαρείτη ή Μαργαρίτη, που βοήθησε στην εδραίωση του Ισαακίου Κομνηνού στην Κύπρο.  

Λέγει λοιπόν ο Γουδέλης σε ελεύθερη νεοελληνική μετάφραση για την καταφυγή του Ισαακίου στο Κάστρο του Κιτίου. «Οι δικοί μας αυτοκρατορικοί νικούσαν στην αρχή τον Ισαάκιο, και διαφεύγει αυτός ο αντάρτης και της πατρίδας του πολέμιος και κλείνεται σε κάποιο φρούριο των Κιττιέων, και εκεί βρήκε την σωτηρία του πριν του συμβούν τα έσχατα. Αφού λοιπόν του ήλθαν όλα δεξιά, εμφανίζεται ο Σικελικός στόλος και ο στρατός που μετέφερε και βοηθά τον αντάρτη. Οι δικοί μας καταλήφθηκαν από φόβο και λόγω δειλίας τρέπονται σε φυγή και ηττώνται κατά κράτος. Πολλοί συλλήφθηκαν μεταξύ τους και ο τυφλός θείος του Ισαάκιου, Αλέξιος και ο αρχηγός των αυτοκρατορικών Κοντοστέφανος, που ο Ισαάκιος τους χαρίζει στους Σικελούς μαζί με πολλά άλλα λάφυρα και δώρα». Το Κάστρο στο Κίτιο, που αναφέρει ο Γουδέλης είναι πιθανότερο να ήταν αυτό που κτίσθηκε λίγες δεκαετίες νωρίτερα από την δυναστεία των Κομνηνών πάνω στην θάλασσα, προστατεύοντας το λιμάνι, και που βρισκόταν στην ίδια θέση με το σημερινό κάστρο Λάρνακας, και έτσι ο στόλος του Μαργαρίτη φθάνοντας στο Κίτιο μπόρεσε να σώσει τον αντάρτη. Ο Νορμανδικός στόλος του Σικελού Βασιλιά Γουλιέλμου Β΄ με ναύαρχο τον Ελληνικής καταγωγής Σικελό από την Μεσσηνία, πρώην πειρατή Μαργαρίτη, σύμφωνα με την Ιστορία της Κύπρου του Θεόδωρου Παπαδόπουλου, ήταν ισχυρότερος αυτή την περίοδο από τον Βυζαντινό, ο δε Ισαάκιος είχε επισφραγίσει την συμμαχία του με γάμο με αδελφή του Γουλιέλμου Β΄, του οποίου η άλλη αδελφή ήταν παντρεμένη με τον Μαργαρίτη. Όλα λοιπόν έγιναν από τους σύγαμβρους-κουνιάδους βάση καλά οργανωμένου σχεδίου αφού και οι Νορμανδοί αυτή την περίοδο ενθάρρυναν και πολλά άλλα αποσχιστικά κινήματα στην Βυζαντινή Αυτοκρατορία, στα πλαίσια της σταδιακής αποδυνάμωσης του Βυζαντίου. 

Όταν ο Ισαάκιος Κομνηνός (1185-1191) εδραίωσε την εξουσία του δημιούργησε ένα τυραννικό καθεστώς σύμφωνα με τις γραπτές μαρτυρίες του Αγίου Νεόφυτου, που έζησε ο ίδιος αυτή την εποχή. Το καλοκαίρι του 1187 ο Σαλαντίν παγίδευσε τον σταυροφοριακό στρατό από 20.000 άνδρες στην Τιβεριάδα και τους κατέσφαξε. Τους επόμενους μήνες κατέλαβε όλες τις πόλεις των σταυροφόρων με αποκορύφωμα την ίδια την Ιερουσαλήμ στις 2 Οκτωβρίου. Ο Σαλαντίν έδιωξε απ΄ όλες τις πόλεις που κατάλαβε τους καθολικούς Φράγκους επέτρεψε όμως την παραμονή των ορθοδόξων Ελλήνων. Η εξέλιξη αυτή συνέτεινε όπως η Κύπρος και τα λιμάνια της να διατήρησαν τις επαφές τους με την Μουσουλμανική επικράτεια όπως και με τα χριστιανικά φράγκικα προπύργια. Οι μόνες πόλεις στα χέρια των σταυροφόρων παρέμεναν οι γειτονικές προς το Κίτιο πόλεις της Τύρου και Τρίπολης του Λιβάνου καθώς και η Αντιόχεια. Στην δυτική Ευρώπη σημαίνει ξανά συναγερμός και οργανώνεται η Τρίτη Σταυροφορία, που τελικά απέφερε σαν μοναδικό κέρδος για τους Φράγκους τη κατάληψη της Κύπρου. Οι Σταυροφόροι άρχισαν να κινούνται προς τους Αγίους Τόπους δια ξηράς αλλά και δια θαλάσσης με κάποια καθυστέρηση το 1189. Ο βασιλιάς της Αγγλίας Ριχάρδος Α΄ ο Λεοντόκαρδος, συναρχηγός με τον Φίλιππο Β΄ της Γαλλίας στην Γ΄ σταυροφορία, έφθασε με τον στόλο του πρώτα στην Σικελία το 1190 όπου η αδελφή του ήταν παντρεμένη με τον ήδη θανόντα το 1189 Βασιλιά της Σικελίας Γουλιέλμο Β΄, αυτόν δηλαδή βοήθησε τον Ισαάκιο Κομνηνό να εδραιώσει την εξουσία του στην Κύπρο. Η Σικελία και οι Νορμανδοί βρισκόταν ακόμη σε συνεχή εμπόλεμη κατάσταση με το Βυζάντιο και τις βυζαντινές κτίσεις στην Ιταλία αλλά και Ελλάδα και φαίνεται ότι και Ριχάρδος έγινε και αυτός μέρος της ευρύτερης επιβουλής από μέρους των Νορμανδών εναντίον του Βυζαντίου και φαίνεται ότι κλήθηκε να συμπληρώσει με την τελική κατάληψη της Κύπρου αυτό που είχε αρχίσει ο Γουλιέλμος Β΄ με την στήριξη του σφετεριστή Ισαάκιου Κομνηνού. Δεν ήταν λοιπό καθόλου τυχαίο που ο Λεοντόκαρδος σαλπάρει μεν το 1191 από την Σικελία με προορισμό τους Αγίους τόπους με την συνοδεία της αρραβωνιαστικιάς του Βερεγγάριας της Ναβάρας (Ισπανίας) και της χήρας αδελφής του βασίλισσας της Σικελίας, αλλά ενδιάμεσα κατέλαβε την Κύπρο.

Η Κύπρος ξεκομμένη πλέον από τον κύριο βυζαντινό κορμό αποτελούσε εύκολη λεία για τους σταυροφόρους, οι οποίοι τώρα την χρειαζόντουσαν ιδιαίτερα γιατί ο Σαλαντίν δεν τους άφηνε άλλους τρόπους ανεφοδιασμού εκτός από την θάλασσα. Εξ άλλου υπήρχε και ο φόβος ότι ο Ισαάκιος έκανε συμφωνία με τον Σαλαντίν για να μη επιτρέπει από την Κύπρο ανεφοδιασμό των σταυροφόρων. Η άρνηση του Ισαάκιου να ανεφοδιάσει τα πλοία του Ριχάρδου επιβεβαίωσαν την αρνητική προς τους σταυροφόρους στάση που θα τηρούσε ο Ισαάκιος και έτσι ο Ριχάρδος ανέλαβε άμεσα δράση. Ο Ισαάκιος αντιστάθηκε σφόδρα εναντίον της αποβίβασης των στρατευμάτων του Ριχάρδου αλλά αυτός κατάφερε να τα αποβιβάσει στην Λεμεσό στις 8 Μαΐου χωρίς εκεί να βρει παραταγμένα Κυπριακά στρατεύματα. Σύμφωνα με τον Άγιο Νεόφυτο, ο Ισαάκιος αναγκάσθηκε να διαπραγματευτεί και στο τέλος να παραδοθεί στον Ριχάρδο γιατί τον εγκαταλείψαν οι πάντες και έμεινε «έρημος λαού». Κατά την διάρκεια των διαπραγματεύσεων στις 11 Μαΐου έφθασε στην Κύπρου ο Βασιλιάς της καταλυμένης Ιερουσαλήμ Γκυ Λουζινιάν με τρία καράβια ιπποτών για να ενισχύσουν τον Ριχάρδο. Ο Ισαάκιος ορκίσθηκε υποτέλεια στο Ριχάρδο και πλήρη βοήθεια στην Σταυροφορία ενώπιον του Γκυ Λουζινιάν, του Βουημούνδου Γ΄ της Αντιόχειας, του Ρεϋμούνδου Γ΄ της Τριπόλεως και του Λέοντα Β΄ της Μικρής Αρμενίας στην Κιλικία. Δραπέτευσε όμως από το στρατόπεδο του Ριχάρδου κάπου στη Λεμεσό με σκοπό να αντισταθεί, γιατί φαίνεται ότι θεώρησε ότι οι σταυροφόροι δεν είχαν αρκετές δυνάμεις στην Κύπρο. Ο Ριχάρδος μετά τον γάμο του στις 12 Μαΐου με την Βερεγγάρια στην Λεμεσό, εκστρατεύει εναντίον του Ισαάκιου με τον στόλο και τον στρατό του και καταλαμβάνουν τις επόμενες ημέρες το Κίτιο. Η τελική αναμέτρηση έγινε στις 17 Μαΐου μερικά χιλιόμετρα από το Κίτιο στην περιοχή της Τρεμετουσιάς. Τις αναφορές αυτές σημειώνει ο Φραγκίσκος Αμάτι, συνεχιστής του χρονογράφου Γουλιέλμου της Τύρου. Η κατάληψη της Κύπρου ολοκληρώθηκε από τον Ριχάρδο και τον Γκυ Λουζινιάν. Ο Ισαάκιος παραδίδεται στις 25 Μαΐου του 1191. Ο Ριχάρδος αναχωρεί για τους Αγίους τόπους στις αρχές Ιουνίου, αλλά αφήνει στην Κύπρο διοικητές δυο από τους αξιωματούχους του.