1489-1570 Η ΕΝΕΤΟΚΡΑΤΙΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΑΛΙΝΕΣ

Το κρατικό μονοπώλιο άλατος των Λουζινιάν έγινε τώρα περιουσία της Βενετίας, η οποία με επιτυχία εφάρμοσε τα επόμενα χρόνια τρόπους αύξησης της παραγωγής. Η ερευνήτρια Νάσα Παταπίου ανακάλυψε στα Ενετικά αρχεία όλες τις λεπτομέρειες της κατασκευής από τους Ενετούς του περιμετρικού προχώματος γύρω από τις Αλυκές, που έγινε για να εκτρέπει προς την θάλασσα όλους τους μικρούς χειμάρους που εκβάλαν στην Αλυκή και σε εποχές πολυομβρίας καθιστούσαν την αποξήρανση των αλυκών αδύνατη σε μεγάλη ζημιά του κρατικού ταμείου. Η διευθέτηση αυτή έκαμε τις Αλυκές ακόμη πιο πολύτιμες για τους Ενετούς αφού αύξησε κατακόρυφα την παραγωγή. Οι νέοι αφέντες έδωσαν μεγάλη σημασία στην Λάρνακα και πέραν της ακτοφυλακής και των γαλέρων, που έδρευαν στο κάστρο, έκτισαν νέο μεγάλο στρατόπεδο, πιθανότατα εντός του σημερινού πάρκου που βρίσκεται το Παττίχειο αμφιθέατρο αφού εκεί σώζεται μέρος του πλακόστρωτου του στρατωνισμού αυτού. Στο νέο σύγχρονο στρατόπεδο εγκατάστησαν σημαντικό αριθμό μισθοφόρων ιππέων στρατιωτών, Ελλήνων από την βόρεια Ήπειρο (Αρβανίτες) για την καλύτερη φύλαξη του άλατος και των ακτών. Οι Ενετοί έβλεπαν τώρα την Κύπρο σαν αποικία από την οποία έπρεπε να έχουν έσοδα, γι αυτό η εκμετάλλευση των πλουτοπαραγωγικών της πόρων γινόταν πλέον συστηματικότερα. Το αλάτι της Λάρνακας, σύμφωνα με όλα τα στοιχεία, ήταν ξανά ο κυριότερος θησαυρός του νησιού με συμμετοχή περί του 15% - 20% στο σύνολο των κρατικών εσόδων, αφού πέραν από την αξία των εξαγωγών διατηρήθηκε και η φορολογία του άλατος για κάθε πολίτη της Κύπρου. Οι Αλυκές ήταν ήδη πολυάνθρωπες το 1509. Το 1543 είχαν εξακόσιους κατοίκους ενώ λίγο αργότερα ο πληθυσμός τους αποτελείτο από χίλιες ψυχές. Ανάλογος πρέπει να ήταν και ο πληθυσμός του Λάρνακα (Ernica – Larnacho), όπου ήταν και το διοικητικό κέντρο των Ενετών, απέναντι από τον Ναό του Τιμίου Σταυρού, σήμερα το Τζαμί Τούζλα κοντά στην Μητρόπολη. Στο Διοικητικό αυτό κέντρο της Λάρνακας υπήρχε μεγάλη πλατεία με δημόσια κρήνη πάνω στην οποία υπήρχε μηχανικό Βενετσιάνικο γιγαντιαίο ρολόι, που σώζονται μέχρι σήμερα (πλην του μηχανισμού του ρολογιού), και γρανιτένια ψηλή στήλη με το λιοντάρι - έμβλημα της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας στην κορυφή, καθώς και επιβλητικό δημόσιο οικοδόμημα, που δεν σώζονται αλλά μαρτυρούνται από περιηγητές. Η σημασία που απέδιδαν οι Ενετοί στην Λάρνακα φαίνεται και από το γεγονός ότι τις Αλυκές - Έρνικα διοικούσε Ενετός Καπετάνιος, όπως την Λευκωσία, την Αμμόχωστο και την Κερύνεια, ενώ όλες οι άλλες περιοχές διοικούντο από Κύπριους ευγενείς, επιλεγμένους από τους Ενετούς.  

Η εξήγηση στο γιατί οι Αλυκές απέκτησαν μεγαλύτερη εμπορική κίνηση από την Αμμόχωστο επί Ενετοκρατίας μας δίνεται έμμεσα από τον Τζών Λόκ, που επισκέφθηκε την Κύπρο και τις Αλυκές το 1553. Λέγει ο Άγγλος αυτός περιηγητής ότι «όλα τα βενετσιάνικα πλοία που φθάνουν στην Κύπρο είναι υποχρεωμένα να δέσουν στις Αλυκές, να πετάξουν τα έρμα τους (δηλαδή το βάρος για να κρατούν την ισορροπία και σταθερότητα στην θάλασσα) και να φορτώσουν αλάτι για την Βενετία». Επομένως τα Ενετικά εμπορικά πλοία όχι μόνο ήταν υποχρεωμένα να καταπλεύσουν στην Λάρνακα αλλά δεν είχαν κανένα λόγο να επισκεφθούν πλέον την Αμμόχωστο. Ξεφόρτωναν τα εμπορεύματα τους στην Λάρνακα και αμέσως φόρτωναν αλάτι και ότι άλλο εμπόρευμα είχαν στο πρόγραμμα τους από την Λάρνακα. Άρα, οι έμποροι που χρησιμοποιούσαν ενετικά καράβια για τις εισαγωγές ή εξαγωγές τους ήταν πλέον υποχρεωμένοι να έχουν τις αποθήκες και τα σπίτια τους στην Λάρνακα για να έχουν αμεσότητα με τις ευκαιρίες παραλαβής και εξαγωγής των εμπορευμάτων τους. Οι έντονες διαμαρτυρίες των κατοίκων της Αμμοχώστου για εξεύρεση τρόπων αλλαγής αυτής κατάστασης δεν βρήκε καμιά ανταπόκριση από τον Δόγη. Αντίθετα οι Ενετοί έδωσαν πρόσθετα κίνητρα που ωφέλησαν ακόμη περισσότερο την Λάρνακα. Ο Θεόδωρος Παπαδόπουλος στην Ιστορία της Κύπρου σημειώνει την πληροφορία ότι οι Ενετοί στο πρόγραμμα παροχής διευκολύνσεων για την ναυπήγηση νέων Ενετικών πλοίων, δέχονταν όπως αυτά αποστέλλονταν αμέσως μετά την καθέλκυση τους να φορτώνουν αλάτι από την Λάρνακα, να μην πληρώνουν στην Κύπρο την αξία του, αλλά στην Βενετία μετά που θα το πωλούσαν με κέρδος σε κάποια ευρωπαϊκή αγορά. Σε περίπτωση που το αλάτι θα αποθηκευόταν για λογαριασμό της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας, τα φορτωτικά για την μεταφορά του άλατος στην Βενετία πληρωνόταν στο ναυπηγείο από την Δημοκρατία έναντι της κατασκευής του πλοίου. Τα Ενετικά αυτά κίνητρα και διευκολύνσεις καθιέρωσαν σταδιακά την Λάρνακα σαν το κυριότερο εμπορικό λιμάνι της Κύπρου, πράγμα που συνεχίσθηκε και επί Τουρκοκρατίας. Όταν οι Τούρκοι έφθασαν το 1570 στην Λάρνακα με τον στόλο τους για να καταλάβουν την Κύπρο, μαρτυρείται ότι αποβίβασαν τον στρατό στις Αλυκές κοντά στις αποθήκες και τα σπίτια όλων αυτών των μεγάλο-εμπόρων της Λάρνακας.  

Όταν ο φημισμένος Οθωμανός ναύαρχος, γεωγράφος και χαρτογράφος Μουχαντίν Πιρί Ρέις επισκέφθηκε την Λάρνακα το 1546 για να προετοιμάσει την Τουρκική εισβολή, κατέγραψε στο βιβλίο ναυσιπλοΐας του δύο λιμάνια στην Λάρνακα. Ένα στις Αλυκές, όπου γίνεται το φόρτωμα του άλατος και το άλλο απέναντι από την Εκκλησία του Αγίου Λαζάρου, προφανώς κοντά στο κάστρο. Την επίσκεψη του Πιρί Ρέις στην Λάρνακα κατέγραψε ο Τσέχος επισκέπτης Όλτριχ Πρέφατ, ο οποίος ήταν αυτόπτης μάρτυρας στην καταδίωξη του από τις Ενετικές Γαλέρες. «... Μόλις ακούστηκε στην πόλη ότι είχαν επισημανθεί μερικές γαλέρες στα ανοικτά, αμέσως 50 ένοπλοι επιβιβάσθηκαν στα δύο καράβια που με πολύ ευνοϊκό άνεμο έπλευσαν εναντίον των πειρατών. Και φαίνεται ότι ο αρχηγός των πειρατών κατάλαβε ότι δεν μπορούσε να αντιμετωπίσει δύο καλά εξοπλισμένες βενετσιάνικες γαλέρες και έπλευσε προς την Μικρά Ασία. Τότε οι δύο γαλέρες επέστρεψαν στο λιμάνι και οι Αλβανοί που είχαν παραταχθεί στην ακτή αποσύρθηκαν. Όπως μας είπαν ο Τούρκος αρχηγός των πειρατών ήταν ο Πιρί Ρέις. Η κατάσταση γενικού συναγερμού στο λιμάνι των αλυκών εξακολούθησε και την επομένη. Οι σάλπιγγες είχαν προειδοποιήσει ότι είχε φανεί στην θάλασσα μια γαλέρα. Παρατάχθηκαν πάλι στην ακτή περί των 40 Αλβανών. Εμείς βγήκαμε από τον ξενώνα μας και πήγαμε στην πόλη για να μάθουμε τι συνέβαινε. Η γαλέρα έριξε κανονιά για να δείξει ότι ήταν φιλική». Για την καλύτερη έγκαιρη προειδοποίηση εχθρικών κινήσεων στην θάλασσα και καλύτερη άμυνα των αγκυροβολίων της Λάρνακας το 1560 οικοδομήθηκε από τους Ενετούς ο Πύργος – παρατηρητήριο στο χωριό Τζίτιν. Στην συγκεκριμένη θέση προϋπήρχε παλαιότερο οικοδόμημα γιατί η όλη περιοχή καταγράφεται και σε παλαιότερους χάρτες σαν «Κοίτα» ή «Τζοίτα» δηλαδή παρατηρητήριο, όπου και η ονομασία «Τζίτιν» δια το πολύ γεωργικό χωριό μερικά χιλιόμετρα στο εσωτερικό. Ανάλογα παρατηρητήρια έγκαιρης προειδοποίησης υπήρχαν και στην άλλη άκρη του κόλπου Λάρνακας. Ένα στο χωριό Πύλα, που σώζεται σε πολύ καλή κατάσταση κι ένα παραθαλάσσια του χωριού Ξυλοφάγου. Ο πύργος της Αλαμινού ήταν κι αυτός ενταγμένος στο ίδιο σύστημα.  

Το 1546 ο Τσέχος Ολτριχτ Πρέφατ δίνει επίσης την πληροφορία ότι στον Ναό του Αγίου Λαζάρου λειτουργούσε νεκροταφείο όπου έθαψαν ένα από τους συντρόφους του που πέθανε στην διάρκεια του ταξιδιού. Πολλοί από τους τάφους ταξιδιωτών που θάφτηκαν στον Άγιο Λάζαρο σώζονται μέχρι σήμερα. Το 1557 ο Ενετός Προνοητής και Σύνδικος της Κύπρου Σεπάστιαν Βερνιέρ μερίμνησε για την επιδιόρθωση του Ναού του Αγίου Λαζάρου, που για χρόνια χρειαζόταν σοβαρές συντηρήσεις, όπως είχαμε δει προηγουμένως σε μαρτυρίες διάφορων επισκεπτών. Φαίνεται ότι πέραν από τις επιδιορθώσεις, ο Σεπάστιαν Βερνιέρ, ο οποίος ήταν ο θριαμβευτής αργότερα της ναυμαχίας της Ναυπάκτου (1572), έκανε την προσθήκη της νότιας στοάς του Ναού η οποία είναι σε καθαρά Γοτθικού ρυθμού. Ο Άγιος Λάζαρος, ήδη από την εποχή της Ελένης Παλαιολογίνας (1450-1458) έχει Καθολικές αλλά και ορθόδοξες λειτουργίες, πράγμα που επίσης μαρτυρείται από επισκέπτες της εποχής. Το 1565 η Βενετική Σύγκλητος δίνει εντολές για την αποπεράτωση των οικιών στο στρατόπεδο του ελαφρού ιππικού στις αλυκές, εν μέσω διαφωνιών ως προς το πια θα ήταν η ορθότερη στρατηγική για την αντιμετώπιση της Τουρκικής απειλής. Μια σοβαρή άποψη ήταν ότι η άμυνα έπρεπε να γίνει στις παραθαλάσσιες πόλεις όπου ο στόλος θα μπορούσε να βοηθήσει αποτελεσματικά στην υπεράσπιση τους, και επομένως θα έπρεπε να αναβαθμισθούν οι οχυρώσεις της Λάρνακας, Λεμεσού και Πάφου, πέραν αυτών της Αμμοχώστου και Κερύνειας. Η άποψη που τελικά επικράτησε ήταν ότι η άμυνα θα γινόταν μόνο στην Λευκωσία, Αμμόχωστο και Κερύνεια, όπου η αναβάθμιση των τειχών τους άρχισε το 1565. Ο Βισκούντης Λευκωσίας Πιέτρο Βαλτέριο ανάφερε ότι το 1567 μετά από μια μεγάλη τρικυμία καταποντίσθηκαν στο λιμάνι των Αλυκών 20 καράβια φορτωμένα εμπορεύματα. Μια απίστευτη μαρτυρία για την σημαντικότητα της Λάρνακας στο τέλος της Ενετοκρατίας.