58 π.Χ. – 30 π.Χ. ΟΙ ΡΩΜΑΙΟΙ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΩΝ ΠΤΟΛΕΜΑΙΩΝ

Ο πολιτισμός στο Κίτιο στο τέλος της Πτολεμαϊκής περιόδου βρίσκεται σε αποκορύφωμα. Υπάρχει εδώ θέατρο, ασκληπιείο-νοσοκομείο, στάδιο και πιθανότατα ιππόδρομος. Κυκλοφορούν στην πόλη ηθοποιοί, μίμοι, θεατρικοί συγγραφείς- μυθογράφοι, μουσικοί, γιατροί διεθνούς φήμης και δάσκαλοι των Ομηρικών Επών. Τιμώνται όλες οι παλιές ελληνικές θεότητες και έχουν προστεθεί νέες όπως ο Ασκληπιός και η Υγεία, που δεν θα μπορούσαν να απουσιάζουν αφού οι γιατροί αυτής της περιόδου στην πόλη, ο Απολλώνιος Κιτιεύς και Απολλόδωρος Κιτιεύς είναι τόσο ειδικοί και διάσημοι στα θέματα τους ώστε να γράφουν δεκάδες ιατρικά συγγράμματα για λογαριασμό του αυτοκράτορα Πτολεμαίου. Πολλά από αυτά τα συγγράμματα, ιδιαίτερα του Απολλώνιου σώζονται μέχρι σήμερα. Νομίσματα εκδομένα στο νομισματοκοπείο της πόλης έχουν βρεθεί στην Γιουγκοσλαβία, Μικρά Ασία, Αίγυπτο, Παλαιστίνη, Συρία, Λίβανο, Ελλάδα, Μεσοποταμία και αλλού. Νομίσματα από εκατοντάδες πόλεις της αρχαιότητας έχουν αντίστοιχα βρεθεί και στο Κίτιο. Επομένως το εμπόριο και οι θαλάσσιες συγκοινωνίες στην ανατολική Μεσόγειο εξακολουθούν να ευνοούν το Κίτιο. Εξ άλλου ο Στράβων, που πέρασε από την Κύπρο περί το 10 π.Χ., αναφέρει στο σύγγραμμα του «Γεωγραφικά» σαν το μόνο κλειστό λιμάνι της Κύπρου αυτό του Κιτίου.  

Όμως, η Ρωμαϊκή δύναμη που βρίσκεται στο απόγειο της αυτή την περίοδο και ο εκφυλισμός της διοίκησης καθώς και οι έριδες των τελευταίων Πτολεμαίων βάζουν την Κύπρο ειρηνικά μέσα στο Ρωμαϊκό Κράτος το 58 π.Χ. Στην Κύπρο βασίλευε ο νόθος γιος του Πτολεμαίου Λάθηρου. Ο Μάρκος Κάτων μετά από σχετικό νόμο που πέρασε ο Κλαύδιος Πούλχερ ήλθε χωρίς στρατό απεσταλμένος της Ρωμαϊκής Συγκλήτου για την επιβολή της Ρωμαϊκής απόφασης ενσωμάτωσης της Κύπρου στην Ρωμαϊκή επικράτεια. Οι Κύπριοι δέχθηκαν ειρηνικά την απόφαση και οι Ρωμαίοι κατάσχαν όλη την δημόσια περιουσία των Πτολεμαίων στην Κύπρο. Ο Κάτων την συνόδευσε με πολλά καράβια στην Ρώμη. Ο Δίων Κάσιος, ιστορικός του 1ου αιώνα μ.Χ. λέει ότι οι Κύπριοι δέχθηκαν την απόφαση γιατί ήθελαν να γίνουν φίλοι και σύμμαχοι των Ρωμαίων κι όχι δούλοι. Λέγεται ότι ο Κλαύδιος πέρασε το ψήφισμα για να εκδικηθεί τον Πτολεμαίο, που τον άφησε αιχμάλωτο σε πειρατές αρνούμενος να πληρώσει τα λύτρα. Ο Πλίνιος στο έργο του «Φυσική Ιστορία», που γράφηκε τον 1ον αιώνα μ.Χ. αναφέρει ότι ο Κάτων απέσπασε από το Κίτιο και την δημόσια ορειχάλκινη προτομή του φιλοσόφου Ζήνωνα αλλά απ όλα τα λάφυρα της Κύπρου, μόνο αυτή κράτησε για τον εαυτό του, όχι για την αξία του μετάλλου αλλά επειδή ήταν ο ίδιος Στωικός. Η φιλοσοφία του Ζήνωνα Κιτιέα ήταν η δημοφιλέστερη φιλοσοφία-θρησκεία ή στάση ζωής των Ελλήνων αλλά και των Ρωμαίων μέχρι και την επικράτηση του Χριστιανισμού. Η αίγλη των Στωικών συνέχισε ιδιαίτερα κατά την Ρωμαϊκή εποχή που ανέδειξε πολλούς διάσημους συνεχιστές του Κιτιέα φιλοσόφου. Ο Πλίνιος στο πιο πάνω σύγγραμμα αναφέρει και τις αλυκές της πόλης και εξαίρει την ποιότητα του άλατος που παράγουν.  

Το 47 π.Χ. οι Ρωμαίοι επενέβησαν και στην Αίγυπτο. Η Κλεοπάτρα 7η η Όμορφη κατάφερε να κερδίσει την εύνοια του Ιούλιου Καίσαρα, με τον οποίο απέκτησε και ένα γιο, τον Καισαρίωνα, και πέτυχε να της αποδοθεί πίσω η Κύπρος. Το τελευταίο Πτολεμαϊκό νόμισμα της Κύπρου είναι αυτό της Κλεοπάτρας σαν Αφροδίτη μαζί με τον γιο της Καισαρίωνα, πολλά από τα οποία βρέθηκαν και στο Κίτιο. Μετά την δολοφονία του Καίσαρα η Κλεοπάτρα κέρδισε την εύνοια του νέου Ρωμαίου Στρατηγού στην Αίγυπτο Μάρκου Αντωνίου, που αναγνώρισε την κυριαρχία της στη Κύπρο. Η αντιπαράθεση τους όμως με την Οκταβιανό και τη Ρώμη αποκορυφώνεται το 30 π.Χ. Από το μόνο κλειστό και προστατευμένο λιμάνι της Κύπρου αυτής της εποχής πρέπει να κίνησαν οι ναυτικές δυνάμεις της Κλεοπάτρας. Στην ναυμαχία του Ακταίου ο Μάρκος Αντώνιος και η Κλεοπάτρα ηττώνται και αυτοκτονούν. Αυτό είναι και το τέλος των Πτολεμαίων και της Ελληνιστικής περιόδου στην Κύπρο.