965-1096 Η ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΕΠΙΚΡΑΤΗΣΗ

Η οριστική απαλλαγή της Κύπρου από τους Άραβες ήλθε το 965, επί ημερών του αυτοκράτορα Νικηφόρου Φωκά (963-969). Όταν ήταν ακόμη στρατηγός συνέδεσε τ΄ όνομα του με την απελευθέρωση της Κρήτης το 960 την οποία οι Άραβες κατείχαν από το 824, και με την υποταγή όλων των εχθρών της αυτοκρατορίας στην δύση και ανατολή. Το 963 ο στρατηγός του Ιωάννης Τσιμισκής κατανίκησε του Άραβες στην γειτονική Κιλικία και ο ναύαρχος Νικήτας Χαλκούτζης κατανίκησε και τον Αραβικό στόλο και αποβίβασε βυζαντινό στρατό στην Κύπρο και αποφασιστικά επανένταξε την Κύπρο στην Βυζαντινή αυτοκρατορία. Με βάση την Κύπρο και τα λιμάνια της ο Νικηφόρος Φωκάς στράφηκε εναντίον των Αραβικών κέντρων στην Συρία και τον Λίβανο με εξαιρετική επιτυχία. Η σημαντική αυτή υποχώρηση των Αράβων σ’ όλα τα μέτωπα και η καταστροφή της στρατιωτικής και ναυτικής τους δύναμης συνέτεινε ώστε να δεχθούν σαν οριστική την αλλαγή του καθεστώτος στην Κύπρο. Βέβαια η φθορά και η διάσπαση της Αραβικής επικράτειας είχε αρχίσει περί το 800 με την ανεξαρτητοποίηση από το Χαλιφάτο ολόκληρης της Βόρειας Αφρικής, τον διαχωρισμό του υπόλοιπου κράτους σε χωριστές ηγεμονίες και με συγκρούσεις μεταξύ των δυναστειών. Οι νίκες των Βυζαντινών επί των Αράβων συνεχίσθηκαν και επί των διαδόχων του Νικηφόρου Φωκά αυτοκρατόρων Ιωάννη Τσιμισκή και Βασίλειου Β΄ Βουλγαροκτόνου.  

Η νέα βυζαντινή φιλοσοφία για την αποτελεσματικότερη άμυνα της Κύπρου καθόρισε και την νέα πρωτεύουσα της Κύπρου, που ορίστηκε πλέον η «Λευκουσία», ονομασία που διατηρήθηκε μέχρι τον 15ον αιώνα όπου επικρατεί το «Λευκοσία». Οι εμπειρίες των Αραβικών επιδρομών καθόριζαν ότι η πρωτεύουσα δεν θα έπρεπε να ήταν στα παράλια αλλά για περισσότερη ασφάλεια στο κέντρο του νησιού όπου τα εχθρικά στρατεύματα δεν θα είχαν την υποστήριξη του στόλου. Η Λευκουσία ήταν εγγύτερα προς το λιμάνι της Κερύνειας όπου πλησιέστερη προς της ακτές της Μικράς Ασίας και τα εδάφη της αυτοκρατορίας. Τέλος από την κεντρική Λευκουσία μπορούσαν οι βυζαντινοί να ασκούν ευκολότερα διοίκηση σ’ όλο το νησί. Η αποφασιστικότητα των βυζαντινών να διατηρήσουν την Κύπρο φαίνεται και από το γεγονός ότι άρχισαν να κτίζουν φρούρια, παρατηρητήρια και άλλες αμυντικές οχυρώσεις σ’ όλο το νησί. Το αποκορύφωμα της βυζαντινής προσοχής για την άμυνα της Κύπρου έφτασε επί Αλέξίου Κομνηνού (1081-1118) και γενικά επί της δυναστείας των Κομνηνών, που διάρκεσε μέχρι το 1184. Αυτή την περίοδο ανάμεσα στα κάστρα που κτίζονται στον Πενταδάκτυλο και στα φρούρια που οικοδομούνται σ’ όλες τις πόλεις λιμάνια της Κύπρου, θεμελιώθηκε και το Κάστρο της Λάρνακας στην θέση που βρίσκεται μέχρι σήμερα. Το γεγονός αυτό επιβεβαιώθηκε από έκτακτες ανασκαφές στα θεμέλια του κάστρου την δεκαετία του 1990 όπου το τμήμα αρχαιοτήτων διαπίστωσε ότι η θεμελίωση έγινε στα βυζαντινά πρότυπα και το κάστρο ήταν κτισμένο πάνω στην θάλασσα. Πολύ λογικό αφού την εποχή αυτή για την προστασία των λιμένων τα κάστρα κτίζονταν μέσα στην θάλασσα. Επομένως ο νέος λιμένας της Λάρνακας είχε τώρα και ανάλογη προστασία αφού η πόλη πρέπει να εξακολουθούσε να έχει σημαντικό μερίδιο του εμπορίου με τον Μουσουλμανικό Λίβανο και την Συρία.

Η βυζαντινή αυτή περίοδος στην Κύπρο καταγράφεται σαν μια καλή εποχή για την Κύπρο όπου η οικονομία αλλά και η βυζαντινή τέχνη και τα γράμματα ανθούν εκ νέου. Η κατάσταση των πραγμάτων στο Βυζάντιο και την Πόλη σε συνδυασμό με την αυτάρκεια της Κύπρου ώθησε βυζαντινούς σφετεριστές της εξουσίας να επωφεληθούν χωρίς όμως επιτυχία. Καταγράφονται λοιπόν στην Κύπρο η ανταρσία του Θεόφιλου Ερωτικού το 1042 και η στάση του δούκα Ραψομάτη το 1092. Οι στασιαστές συλλήφθηκαν και η Βυζαντινή τάξη αποκαταστάθηκε σε σύντομο χρονικό διάστημα. Όμως το 1096 η Κύπρος βρέθηκε στο δρόμο της Α΄ Σταυροφορίας. Ο θρησκευτικός φανατισμός στην δύση και η αποφασιστικότητα να ελευθερωθούν οι Άγιοι Τόποι από τους απίστους προκαλεί πρωτοφανή αλλαγή των πολιτικών και στρατιωτικών συνθηκών στην περιοχή της Κύπρου αλλά και ολόκληρης της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Οι αλλαγές επί του χάρτη είναι ραγδαίες και η διπλωματία των βυζαντινών αλλά και η ίδια η χριστιανική τους πίστη δοκιμάσθηκαν σκληρά.