Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΛΑΖΑΡΟΥ ΣΤΗΝ ΛΑΡΝΑΚΑ: ΤΟ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΟ ΣΗΜΕΡΑ ΠΡΟΣΚΥΝΗΜΑ ΣΤΗΝ ΚΥΠΡΟ

Η Βασιλικού ρυθμού Βυζαντινή Εκκλησία του Αγίου Λαζάρου στην Λάρνακα, κτισμένη το 890 μ.Χ. με την δωρεά του Αυτοκράτορα Λέοντος Στ΄ του Σοφού, αποτελεί σήμερα το μεγαλύτερο ιερό προσκύνημα στην Κύπρο αφού δέχεται πάνω από 1.5 εκατομύρια επισκέπτες τον χρόνο. Οι λόγοι της μεγάλης αυτής κοσμοσυρροής στον Ιερό αυτό χώρο της Λάρνακας είναι από την μια γιατί το κτίσμα αποτελεί το σημαντικότερο Βυζαντινό μνημείο που σώζεται στην ελεύθερη Κύπρο, αλλά από την άλλη γιατί στον Ναό εκτίθεται σαν προσκύνημα μέρος του Ιερoύ Σκηνώματος του Αγίου που βρέθηκε σε ανασκαφή το 1973 σε μυστική κρύπτη κάτω από την Αγία Τράπεζα.
   
Αξίζει όμως να πάρουμε τα γεγονότα από την αρχή. Το 12 π.Χ. σύμφωνα με τον Εβραίο συγγραφέα Ιώσηπο, ο Ρωμαίος Αυτοκράτωρ Αύγουστος για να εξοφλήσει τα χρέη της Ρώμης από το δάνειο από τον βασιλιά της Ιουδαίας Ηρώδη παραχώρησε σ’ αυτόν την εκμετάλλευση των μεταλλείων της Κύπρου. Ο Εβραϊκός πληθυσμός στο νησί αυξάνεται τώρα ακόμη περισσότερο. Η Εβραϊκή παρουσία στο Κίτιο (σημερινή Λάρνακα) συγγενών η φίλων πρέπει να είναι ένας από τους λόγους που εδώ κατάφυγε για προστασία ο Άγιος Λάζαρος μετά την ανάσταση του από τον Χριστό το 33 μ.Χ. Σχετικά με την άφιξη του Αγίου Λαζάρου στην Λάρνακα επιβιώνει σωρεία παραδόσεων. Εξ΄ άλλου η γενέτειρα του Αγίου Λαζάρου Βιθυνία βρίσκεται μόνο 12 ώρες με το καράβι μακριά από το Κίτιο – Λάρνακα.  

 Σύμφωνα με την Αγιορείτικη παράδοση και η Παναγία κατέφυγε στο Κίτιο. Επίσης για προστασία από το εβραϊκό μένος εναντίον των πρώτων Χριστιανών, που εξελίχθηκε επικίνδυνα μετά την Ανάσταση του Υιού της, και τον λιθοβολισμό του πρωτομάρτυρα Στέφανου. Φιλοξενήθηκε από τον μετέπειτα πρώτο Επίσκοπο Κιτίου, και οικογενειακό φίλο, για ένα περίπου χρόνο παραδίδοντας του κατά την συνάντηση τα Αρχιερατικά Της δώρα με τα οποία είναι πάντα αγιογραφημένος ο Άγιος Λάζαρος. Στην Λάρνακα (Αγγελόκτιστη) υπάρχει μια μοναδική στη θεματολογία φορητή εικόνα του 11-12ου αιώνα μ.Χ., που παρουσιάζει την Παναγία, Άγιο Λάζαρο και Ευαγγελιστή Λουκά μαζί, συνάντηση που φαίνεται να είχε πραγματοποιηθεί στην Λάρνακα αφού και ο Ευαγγελιστής έζησε μεγάλο διάστημα στην Κύπρο την ίδια περίοδο.  

Από τις «Πράξεις των Αποστόλων», που έγραψε ο Ευαγγελιστής Λουκάς, μαθαίνουμε ότι το 45 μ.Χ. διέσχισαν όλη την Κύπρο οι Απόστολοι Παύλος και Βαρνάβας ιδρύοντες την Εκκλησία της Κύπρου, με πρώτο στόχο να διδάξουν τους εβραίους. Βρήκαν στο Κίτιο τον Λάζαρο κρυπτόμενο και τον χειροτόνησαν επίσημα σαν πρώτο επίσκοπο Κιτίου. Το 49 μ.Χ. πέρασαν επίσης από το Κίτιο ο Απόστολος Βαρνάβας και ο Ευαγγελιστής Μάρκος, κάτι που καταγράφεται στις «Απόκρυφες Πράξεις του Αποστόλου Βαρνάβα» που έγραψε ο Ευαγγελιστής Μάρκος, που επίσης έζησε μεγάλο διάστημα στην Κύπρο με τον Ιδρυτή της Κυπριακής Εκκλησίας Απόστολο Βαρνάβα. 

Ο Άγιος Λάζαρος πέθανε το 63 μ.Χ. μετά από 18χρονη πλούσια φιλανθρωπική και Χριστιανική δράση στην Επισκοπή Κιτίου και θάφτηκε στο Ρωμαϊκό νεκροταφείο της πόλης που βρισκόταν στο σημείο του σημερινού Ναού. Ο Τάφος του Αγίου Λαζάρου, που ανακαλύφθηκε κάτω από την Αγία Τράπεζα το 1973, είναι αρκετά μεγάλος με 2 δωμάτια. Εκεί βρέθηκαν παλαιοχριστιανικές σαρκοφάγοι (1ος – 3ος αιώνας μ.Χ.) που παρέμειναν εκεί και μετά την μετακίνηση του σκηνώματος του Αγίου στην Κωνσταντινούπολη το 890 μ.Χ. Τα δωμάτια του Τάφου είναι στη μορφή παλαιοχριστιανικής εκκλησίας, που φαίνεται να λειτουργούσε κατά την περίοδο των διωγμών από τους Ρωμαίους.

Μετά το παράδειγμα που έδωσε η Αγία Ελένη κατά την έλευση της από την Κύπρο κτίζοντας την Ιερά Μονή Σταυροβουνίου και τον Ναό στο χωριό Τόχνη το 326 μ.Χ., αρχίζουν να ανεγείρονται στην Κύπρο χριστιανικοί ναοί. Η θεμελίωση ενός τέτοιου παλαιοχριστιανικού ναού του 4ου – 5ου αιώνα εντοπίσθηκε στο ίδιο σημείο που είναι κτισμένος ο σημερινός ναός του Αγίου Λαζάρου. Ο παλαιοχριστιανικός ναός του Αγίου Λαζάρου ήταν Κορινθιακού ρυθμού και πιθανότατα καταστράφηκε κατά τις Αραβικές επιδρομές (647-960 μ.Χ.). Τα κορινθιακού ρυθμού κιονόκρανα του παλαιοχριστιανικού αυτού Ναού του Αγίου Λαζάρου χρησιμοποιήθηκαν εκ νέου στην Βυζαντινή Βασιλική που χρηματοδότησε στην Λάρνακα ο Αυτοκράτορας Λέων ΣΤ΄ ο Σοφός, και εύκολα διακρίνονται στο εσωτερικό του σημερινού Ναού. 

Επί των ημερών του Λέοντα ΣΤ’ του Σοφού (886-912), αναφέρεται παρών στην Κύπρο ο Πρωτοσπαθάριος Λέων γιος του Συμβατίκη. Το Βυζάντιο και οι Άραβες βρισκόντουσαν τότε σε εμπόλεμη κατάσταση και ο ναύαρχος Ιμέριος με τον στόλο του πολύ κοντά στα νερά της Κύπρου προετοίμαζε επιθέσεις σε αραβικά λιμάνια. Ο Λέων ο Συμβατίκης, σημαντικός βυζαντινός αξιωματούχος, που σύμφωνα με την Ιστορία της Κύπρου του Θεόδωρου Παπαδόπουλου πιθανότατα ασκούσε στην Κύπρο ναυτικούς ελέγχους ή και κατασκοπεία σε βάρος των αραβικών πλοίων. Ο Συμβατίκης λοιπόν πρέπει να ήταν πολύ τακτικά ή και μόνιμα στο πλησιέστερο προς την Συρία και Λίβανο λιμάνι της Κύπρου και πρέπει να ήταν μάρτυρας της ανεύρεσης στο Κίτιο περί το 890 μ.Χ. του σκηνώματος του Αγίου Λαζάρου και δεν αποκλείεται να είναι αυτός που μεσολάβησε για την δωρεά του Λέοντα ΣΤ΄ για την ανέγερση της νέας μεγαλόπρεπης Βασιλικής του Αγίου Λαζάρου, αυτής που σώζεται μέχρι σήμερα.

 Η δωρεά του Λέοντα ΣΤ΄ του Σοφού δεν ήταν τυχαία αφού η Λάρνακα ήταν η τότε η 2η πιο σημαντική πόλη της Κύπρου, μετά την Κωνσταντία με μεγάλο πληθυσμό γι αυτό και το μέγεθος της εκκλησίας που είναι η μεγαλύτερη απ΄ όλες τις εκκλησίες της Κύπρου που κτίσθηκαν αυτή την περίοδο. Η ναυτική ήττα όμως του Βυζαντινού ναυάρχου Ιμέριου, συνεργάτη του Συμβατίκη, και του πανικού που ασφαλώς προκλήθηκε στην Κύπρο, σίγουρα συνέβαλαν τα μέγιστα στην αποδοχή από μέρους του ντόπιου πληθυσμού της μετακίνησης της κάρας του Αγίου Λαζάρου για ασφάλεια στην Κωνσταντινούπολη. Η μετακίνηση αυτή καταγράφεται σε πολλές Βυζαντινές πηγές, που αναφέρουν μάλιστα ότι η σαρκοφάγος του Αγίου είχε επιγραφή στα Αραμαϊκά (την γλώσσα του Χριστού και του Αγίου) «Λάζαρος ο τετραήμερος και φίλος του Χριστού». Την ανεύρεση στο Κίτιο και την μετακίνηση στην Κωνσταντινούπολη του σκηνώματος του Αγίου καταγράφει από βυζαντινές πηγές της εποχής η ιστορικός Β. Νεραντζή Βαρμάζη στην έκδοση «Σύνταγμα Βυζαντινών Πηγών Κυπριακής Ιστορίας».  

Φαίνεται όμως ότι οι κάτοικοι μερίμνησαν όπως μικρό τεμάχιο του κρανίου του Αγίου και μέρος του δεξιού χεριού παραμείνουν στην κρύπτη του Τάφου. Είναι αυτά που βρέθηκαν το 1973 στην μέχρι τότε άγνωστη κρύπτη κάτω από την Αγία Τράπεζα του Ναού. Οι Βυζαντινοί κτίστες του Ναού μερίμνησαν επιμελώς να εξαφανίσουν ξανά τον Τάφο για τον φόβο των Αραβικών επιδρομών, που ο κίνδυνος τους δεν είχε οριστικά κοπάσει παρά μόνο 50 χρόνια αργότερα.

Η διοίκηση της Κύπρου από τους Λατίνους (1192-1571) δημιουργεί δυσκολίες για την Ορθοδοξία και τους ντόπιους. Ο Ναός του Αγίου Λαζάρου μετατρέπεται τώρα σε Λατινική εκκλησία. Πάνω από την βόρεια είσοδο του Ναού σώζεται μέχρι σήμερα ο Σταυρός της Ιερουσαλήμ, που ήταν το έμβλημα της Λατινικής Εκκλησίας της Κύπρου. Η Λάρνακα έχει τώρα πολλούς ευρωπαίους επισκέπτες αφού ήταν το τελευταίο φιλικό λιμάνι πριν τους Αγίους Τόπους. Αυτοί οι προσκυνητές άφησαν διάφορες ενδιαφέρουσες μαρτυρίες. Καταγράφουμε αυτή του 1470 από τον επισκέπτη Φον Κίρκμπεργκ, που λέι ότι στην παραλία βρισκόταν ένας φτωχός οικισμός κοντά στον Ναό του Αγίου Λαζάρου, που όμως αναγνωρίζει ότι ήταν αξιόλογο οικοδόμημα.  

Το 1474 πέρασε από την Λάρνακα ο Αλεσσάντρο Ρινουτσίνι που λέει επί λέξη «... Περί το ένα τέταρτο του μιλιού από το λιμάνι των Αλυκών υπήρχε μια αρχαία εκκλησία η οποία αν και στέκει ακόμη, ωστόσο οι τοίχοι της είναι σε πολλά μέρη κατεστραμμένοι. Επίσης της απέμειναν οι τρεις τρούλοι καθώς και οι αψίδες και οι κολόνες. Λέγεται ότι η εκκλησία είναι αφιερωμένη στον Άγιο Λάζαρο». Από τις πιο πάνω αναφορές μαθαίνουμε λοιπόν ότι ο Άγιος Λάζαρος χρειαζόταν ριζική συντήρηση.
 
Όταν ο φημισμένος Οθωμανός ναύαρχος, γεωγράφος και χαρτογράφος Μουχαντίν Πιρί Ρέις επισκέφθηκε την Λάρνακα το 1546 για να προετοιμάσει την Τουρκική εισβολή, κατέγραψε στο βιβλίο ναυσιπλοΐας του δύο λιμάνια στην Λάρνακα. Ένα στις Αλυκές, όπου γίνεται το φόρτωμα του άλατος και το άλλο απέναντι από την Εκκλησία του Αγίου Λαζάρου. 

Την επίσκεψη του Πιρί Ρέις στην Λάρνακα κατέγραψε ο Τσέχος επισκέπτης Όλτριχ Πρέφατ, ο οποίος ήταν αυτόπτης μάρτυρας στην καταδίωξη του από τις Ενετικές Γαλέρες. Το 1546 ο Τσέχος Ολτριχτ Πρέφατ δίνει επίσης την πληροφορία ότι στον Ναό του Αγίου Λαζάρου λειτουργούσε νεκροταφείο όπου έθαψαν ένα από τους συντρόφους του που πέθανε στην διάρκεια του ταξιδιού. Πολλοί από τους τάφους ταξιδιωτών που θάφτηκαν στον Άγιο Λάζαρο σώζονται μέχρι σήμερα. 

 Το 1557 ο Ενετός Προνοητής και Σύνδικος της Κύπρου Σεπάστιαν Βερνιέρ μερίμνησε για την επιδιόρθωση του Ναού του Αγίου Λαζάρου, που για χρόνια χρειαζόταν σοβαρές συντηρήσεις, όπως είχαμε δει προηγουμένως σε μαρτυρίες διάφορων επισκεπτών. Φαίνεται ότι πέραν από τις επιδιορθώσεις, ο Σεπάστιαν Βερνιέρ, ο οποίος ήταν ο θριαμβευτής αργότερα της ναυμαχίας της Ναυπάκτου (1572), έκανε την προσθήκη της νότιας στοάς του Ναού η οποία είναι σε καθαρά Γοτθικό ρυθμό. Ο Ναός του Αγίου Λαζάρου, ήδη από την εποχή της φανατικής ορθόδοξης Βασίλισσας Ελένης Παλαιολογίνας, συζύγου του Λατίνου Λουζινιάν Βασιλιά (1450-1458), έχει ξανά Ορθόδοξες λειτουργίες παράλληλα με τις Καθολικές, πράγμα που επίσης μαρτυρείται από επισκέπτες της εποχής.  

Το 1570 οι Οθωμανοί αποβίβασαν τα στρατεύματα τους στην Λάρνακα, μερικές εκατοντάδες μέτρα από τον Ναό του Αγίου. Όμως, για τις θρησκευτικές ανάγκες του στρατεύματος οι Οθωμανοί μετατρέπουν άμεσα σε τζαμί τον Ναό της Αγίας Αικατερίνης κοντά στο Κάστρο και την θάλασσα. Η κίνηση αυτή έσωσε τον ναό του Αγίου Λαζάρου, ο οποίος παρέμεινε για 18 ολόκληρα χρόνια σε αχρηστία, αφού οι Οθωμανοί απαγόρευαν την λειτουργία του. Οι ορθόδοξοι της Λάρνακας πέτυχαν περί το 1588 να εξαγοράσουν τον Ναό από τους Τούρκους για 300 ασημένια βυζαντινά νομίσματα (άσπρα). Η κατεδάφιση του αρχικού καμπαναριού και των 3 μεγαλόπρεπων τρούλων της εκκλησίας πρέπει να έγινε αυτό το διάστημα. Αφενός γιατί οι Τούρκοι δεν επέτρεπαν καμπαναριά σ΄ όλη την Οθωμανική επικράτεια και αφετέρου γιατί οι μεγαλόπρεποι τρούλοι επισκίαζαν τον μιναρέ που κτίσθηκε στο Κεπίρ Τζαμί (Ναός Αγίας Αικατερίνης) δίπλα στο κάστρο.

Μερικές από τις εικόνες και την σημερινή επίπλωση της εκκλησίας είναι του 17ου αιώνα ενώ το εξαιρετικής τέχνης ξυλόγλυπτο και επιχρυσωμένο τέμπλο με τις Αγιογραφίες του είναι του 18ου αιώνα Το 1856 οι Τούρκοι ηττήθηκαν στον Πόλεμο της Κριμαίας από τους Ρώσους οι οποίοι επέβαλαν κάποιους όρους στους Οθωμανούς. Ανάμεσα σ΄ αυτούς τους όρους ήταν να επιτραπεί στους Ορθοδόξους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας να ξανακτίσουν καμπαναριά στις εκκλησίες τους και να τους επιτραπεί επίσημα η Ελληνική Παιδεία Έτσι η επιτροπή του Ναού ξανακτίζει τον ίδιο χρόνο ένα νέο καμπαναριό για την εκκλησία, σύγχρονου δυτικού ρυθμού, αυτού που σώζεται μέχρι σήμερα και το αλληλοδιδακτικό σχολείο που βρίσκεται στον περίβολο της εκκλησίας. 

Στις αρχές του 20ου αιώνα η επιτροπή του Ναού συζητούσε σοβαρά την κατεδάφιση του αρχαίου Ναού και την οικοδόμηση στην θέση του ενός νέου και πιο ευρύχωρου. Όμως, η Βυζαντινή Βασιλική του 9ου αιώνα σώθηκε ακόμη μία φορά αφού η έκρηξη των Βαλκανικών πολέμων το 1912 και του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου το 1914 μετάθεσε αμετάκλητα το εγχείρημα. Το 1972 πυρκαγιά στο εικονοστάσι αναγκάζει το τμήμα αρχαιοτήτων να αποκαταστήσει την εκκλησία. Στην διαδικασία αυτή ανακαλύπτεται ξανά μετά από 1172 περίπου χρόνια ο Τάφος του Αγίου κάτω από την Αγία Τράπεζα του Ιερού. Στη σαρκοφάγο του Αγίου βρέθηκαν μόνο ένα μικρό μέρος του κρανίου του Αγίου και το οστό του δεξιού χεριού. Είναι το μέρος του Ιερού Σκηνώματος του Αγίου, που προνόησαν οι κάτοικοι να κρατήσουν στον χώρο της ταφής του Αγίου μετά την μετακίνηση του υπόλοιπου σκηνώματος στην Κωνσταντινούπολη πριν από την τελευταία Αραβική επιδρομή, επί Λέοντος ΣΤ΄ του Σοφού. 

Τα πιο πάνω μέρη του Σκηνώματος του Αγίου βρίσκονται σήμερα σε ειδικό σκευοφυλάκιο κοντά στην νότια είσοδο του Ναού, και αποτελούν πόλο έλξης για εκατοντάδες χιλιάδες προσκυνητές στο Ναό κάθε χρόνο. Την Βυζαντινή Βασιλική του Αγίου Λαζάρου επισκέπτονται συνολικά πέρα από ενάμιση εκατομμύριο πιστοί, επισκέπτες, τουρίστες και προσκυνητές ανά έτος, επιβεβαιώνοντας ότι σήμερα ο Ναός αποτελεί ένα από τα ιστορικότερα, σημαντικότερα και ιερότερα θρησκευτικά μνημεία και προσκυνήματα του νησιού μας.

Αλέξης Μιχαηλίδης
Αντιδήμαρχος Λάρνακας
05.03.08